نگاهی به ادبیات معاصر ایران

نهنگ این آب خُرد

هوشنگ گلشیری در اسفند 1316 در اصفهان زاده شد و در 16 خرداد 1379 در تهران ، بر اثر بیماری ، درگذشت . او در طول زندگی خود در شهرهای اصفهان ، آبادان و تهران اقامت داشت . ابتدا به تدریس پرداخت و کار ادبی خود را با " جمع آوری فولکلور منطقه اصفهان آغاز کرد " ( صد سال داستان نویسی ایران ؛ ص 672 ) . اوایل شعر می سرود اما آن را رها کرد و در سال 1337 به داستان نویسی روی آورد . در 1338 ، در دانشکده ادبیات فارسی به تحصیل مشغول شد . داستان های نخستین او در قالب داستان کوتاه و از همان ابتدا متشکل و قوی بودند ؛ " دهلیز " ، " پرنده فقط یک پرنده بود " ، " چنار " ، ....که در نشریات آن دوره چاپ شدند .سبک این داستان ها رئالیسم نیست و رگه هایی از سوررئالیسم در آن ها به نظر می رسد . داستان " پرنده فقط یک پرنده بود " نیز اثری سمبلیک است .
سیر اصلی داستان نویسی گلشیری با روی آوردن وی به سبک نویسندگان داستان نو آغاز شد . او امکانات تازه داستان نویسی را با خواندن داستانی از کلود روا _ نویسنده فرانسوی _ کشف کرد و به جای پرداختن صرف به حادثه پردازی ، به جستجو در اعماق زمان های از دست رفته روی آورد ( منبع پیشین ؛ همان ص ) از این زمان به بعد داستان برای او وسیله شناخت خود و دیگران شد و دغدغه اصلی او شناخت انسان . خود وی به این مساله اشاره کرده و ابزار خود را در داستان نویسی برای رسیدن به این مقصود ، " تکنیک و ایجاد فاصله " میان قهرمان داستان با واقعیت عنوان می کند . وی این کار را با شک و تردیدهایی که در داستان مطرح می کند ، انجام می دهد . هدف او نشان دادن این است که نویسنده با این که تمایل دارد به این شناخت برسد ، امانهایتا موفق به این امر نمی شود . محور اصلی داستان های او شناخت و کشف شخصیت انسان قرار می گیرد و داستان هایش " بر این تصور فلسفی بنا شده اند که هیچ چیز ادراک شدنی نیست و تجربه ماهیتا ناقص است " ( منبع پیشین ؛ ص 673 ) .
گلشیری از سال 1339 به انجمن ادبی صائب راه یافت و با افرادی چون بهرام صادقی ، محمد حقوقی ، ضیاء موحد ، حمید مصدق ، اورنگ خضرایی ، منوچهر بدیعی، .... آشنا شد . این انجمن که تحت پوشش ادبیات ، فعالیت سیاسی انجام می داد ، وسیله آشنایی وی با حزب توده شد . به همین دلیل در اواخر سال 1341 به زندان افتاد و در زندان ، از درون ، با این حزب آشنا شد . بعدها ، پس از آزادی ، داستان هایی نوشت که در آن ها جهت گیری بر ضد حزب توده مشهود بود . ( : مجموعه " نماز خانه کوچک من " و بعدها داستان " جبه خانه " در مجموعه ای به همین نام . )
پس از آزادی از زندان از کهن سرایان جدا شد و به طور جدی به جریان نوگرایی در ادبیات روی آورد . در این مسیر با افراد انجمن صائب همراه شد . با آن ها جلسه ای عمومی برای ( یادبود ) دهخدا و هدایت ترتیب داد . در سال 1344 با همکاری دوستان ِ حلقه ادبی ، نشریه جنگ اصفهان را به راه انداختند و افرادی چون ابوالحسن نجفی ، احمد میر علایی و احمد گلشیری به آن ها پیوستند . جنگ اصفهان از جمله جنگ هایی بود که در آن ها مطالبی وابسته و پیوسته به یکدیگر چاپ می شد و در پی خط مشی ادبی ویژه ای بود . " به همین دلیل آن را نمایش گر فضای فرهنگی اصیل اصفهان شمرده اند " ( منبع پیشین ؛ ص 665 ) . اولین شماره آن در تابستان سال 1344 انتشار یافت . اعضای آن جلساتی هفتگی ترتیب می دادند و به بحث درباره هنر و ادبیات می پرداختند . " هر فرد شرکت کننده باید در طی هفته ، کاری برای ارائه آماده می کرد " ( منبع پیشین ؛ ص ص 665 _ 666 ) نتیجه این ارتباط فرهنگی و انسانی متقابل ، پدید آمدن گروهی از نویسندگان جوان شد که برداشت تازه ای از داستان داشتند و افرادی چون خود گلشیری که مسیر واقعی خود را با انتشار این نشریه پیدا کردند .
در سال 1347 ، با تاسیس کانون نویسندگان ایران ، گشلیری به عضویت آن در آمد و در سال های پایانی زندگی خود نیز ( از 1377 به بعد ) عضو هیئت دبیران موقت کانون بود . در سال 1357 به دعوت طرح بین المللی نویسندگی سفری به امریکا داشت .گلشیری سه بار برنده جایزه ادبی شد که این جوایز عبارتند از :

1.جایزه فروغ فرخ زاد ، همراه با بهرام صادقی .
2.جایزه لیلیان هلمن و دشیل همت از سوی سازمان دیده بان حقوق بشر .
3.جایزه اریش ماریا رمارک ( 1378 )


بهمن فرمان آرا فیلم شازده احتجاب را از روی رمانی به همین نام از گلشیری ، کارگردانی کرد که جایزه فستیوال جهانی فیلم تهران را برده است .

دیگر فعالیت های ادبی گلشیری
سال 1353 ؛ با اقامت در تهران ، جلسات هفتگی را به همراهی رضا سید حسینی ، محمد علی سپانلو ، داریوش آشوری و پرویز مهاجر تشکیل داد .
1356 ؛ در سخنرانی های ده شب شعر انجمن فرهنگی گوته و کانون نویسندگان شرکت کرد .
1361 تا 1363 ؛ شورای نقد آگاه را با همکاری باقر پرهام ، دریابندری و یلفانی تشکیل داد .
1362 تا 1367 ؛ با نسل جوان تر نویسندگان جلسات داستان خوانی پنج شنبه ها را تشکیل می داد .
1365 ؛ در انتشار مجلات ادبی آدینه ، دنیای سخن و مفید همراهی می کرد و بخش ادبی مجله مفید را به عهده داشت .
1369 تا 1370 ؛ کلاس ها و جلسات عمومی شعر و داستان دایر کرد و سال های بعد نیز آن جلسات را به صورت پیوسته و در مکان های مختلف برپا می کرد .
1377 ؛ تا پایان زندگی سردبیر ماهنامه ادبی کارنامه بود .

مجموعه آثار
آثار متنوع گلشیری شامل چند مجموعه داستان کوتاه ، نمایش نامه ، فیلم نامه ، مقالات انتقادی درباره شعر ، داستان ، ... است که به ترتیب سال انتشار آمده اند :
1.مثل همیشه ؛ مجموعه هفت داستان کوتاه ؛ 1347 .
2.شازده احتجاب ؛ رمان ( داستان بلند ) 1348 .
3.کریستین و کید ؛ داستان بلند در هفت داستان کوتاه پیوسته ؛ 1350 .
4.نماز خانه کوچک من ؛ مجموعه نه داستان کوتاه ؛ 1354 .
5.بره گمشده راعی ؛ رمان ؛ جلد اول آن با نام تدفین زندگان در 1356 منتشر شد و دو جلد دیگر آن انتشار نیافتند .
6.سلامان و ابسال ؛ نمایش نامه ( چاپ نشده ) ؛ تحریر 1354 .
7.سایه های بلند باد ؛ فیلم نامه ( چاپ نشده ) .
8.معصوم پنجم ؛ 1358 .
9.جبه خانه ؛ مجموعه چهار داستان ؛ 1362 .
10.حدیث ماهیگیر و دیو ؛ ( بازسازی و بازنویسی قصه ای از هزار و یک شب در داستانی بلند و نو ) ؛ 1363 .
11.پنج گنج ؛ پنج داستان کوتاه ؛ استکهلم سوئد ؛ 1368 .
12.دوازده رخ ؛ فیلم نامه ( بر اساس حماسه دوازده رخ شاهنامه ) ؛ 1369 .
13.در ولایت هوا ؛ رمان در هفت فصل ؛ سوئد ؛ 1370 .
14.آینه های در دار ؛ رمان ؛ 1371 .
15.دست تاریک ، دست روشن ؛ پنج داستان کوتاه ؛ 1374 .
16.در ستایش شعر سکوت ؛ دو مقاله در نقد شعر ؛ 1374 .
17.جدال نقش با نقاش ؛ ( گفتگو با سیمین دانشور و بررسی داشتان های او و .... ) ؛ 1376 .
18.جن نامه ؛ رمان ؛ سوئد ؛ 1378 .
19.باغ در باغ ؛ در نقد شعر ؛ 1378 .
20.نیمه تاریک ماه ؛ مجموعه برخی داستان های کوتاه گلشیری ؛ 1380 .
و داستان های پراکنده او که در نشریات به چاپ رسیده اند . . .

شیوه نویسندگی گلشیری
گلشیری در نوشتن داستان هایش همواره به این نکته تو جه داشت که به دنبال چه چیزی است ؟ در پی انجام دادن کارهایی بود که تا آن زمان نکرده باشد و کاری انجام دهد که " از نظر شیوه و تکنیک و ... ناممکن باشد " . به همین دلیل در کارهای او مساله تکنیک بیشتر مطرح است . در عین این که به محتوا وفادار است ، پیام برای او در مرحله دوم قرار می گیرد . تکنیک در نظر او ، نگاه نویسنده را نسبت به جهان افشا می کند . برای او مهم این بود که تکنیک های منتخب نویسنده با جهان بینی نویسنده هماهنگ باشد .
مطرح ترین چهره هایی که گلشیری از آنان تاثیر پذیرفته ، در ادبیات خومان بهرام صادقی و غلامحسین ساعدی هستند . گلشیری لز همان ابتدا به واسطه جنگ اصفهان و آشنایی با مترجمانی چون نجفی و میر علایی با رمان نو آشنایی پیدا کرد و راه خود را در نویسندگی برگزید . اما وی بیشتر از شگردهای این نُرم ادبی در داستان های خود استفاده کرده است و همین مساله از زمینه های نوآوری وی در عرصه عناصر داستانی و سطح ادبی آثار داستان هایش شده است .
یکی از ویژگی های برجسته نثر گلشیری ، کنار هم گذاشتن تکه ها یا تکه تکه گفتن است که در جایی آن را معرق کاری نامیده اند ( هم خوانی کاتبان ؛ ص 140 ) . او شیوه های مختلفی را برای معرق کاری در اثارش برگزیده و به عنوان مثال در " بره گمشده راعی " داستان شیخ بدرالدین را با نثری قدیمی و در موازات ماجرای آقای راعی ِ معلم _ و توسط خود راعی _ بیان می کند تا " کشمکش های درونی مشابه شیخ و راعی درباره تهذیب نفس و وسوسه زن مثالی در کنار هم قرار گیرد تا شاید موقعیت کلی ِ انسان سرگشته ، فارغ از زمان و مکان ، نشان داده شود " ( منبع پیشین ؛ ص 142 ) . این درهم آمیختن استادانه زبان به آفرینش گفتگوی متن ها یا پدید آمدن رابطه بینامتنی منتهی شده است . ( منبع پیشین ؛ ص 116 ) .
در داستان های او نقش خواننده به شکل بارزی مطرح است . نویسنده حضور ندارد تا داستان را روایت کتد و خواننده مستقیما رو در روی شخصیت ها و ذهنیت آن ها قرار می گیرد . این امر از سویی داستان های او را مشکل تر نیز می کند .
وی در توصیف ، علاوه بر محتوا ، به ظاهر داستان نیز توجه می نمود . در جزئیات دقیق بود ؛ به عنوان مثال تلاش می کرد مکان داستانش را از نزدیک و به خوبی بشناسد . به همین دلیل توصیف هایی که در آثارش دیده می شوند کاملا زنده ، جزئی و دقیق هستند . او بر ابزار کار خود مسلط بود و آن ها را به درستی در کنار یکدیگر قرار می داد .
گلشیری ، بنا به توصیف خود ، " نهنگ آب ِ خُرد داستان نویسی ایران " بود .

***
فهرست منابع :

1." آیا توانسته ام تو را بنویسم ؟ " ؛ سپانلو، محمد علی ؛ کارنامه ؛ ش 12 ؛ مرداد 1379 .
2.صد سال داستان نویسی ایران ؛ میر عابدینی ، حسن ؛ تهران ، چشمه ؛ 1377 .
3." مرا پیر ممیران " ؛ گلشیری ، هوشنگ ؛ نافه ؛ ش 13 و 14 ، سال 1380 .
4." نوشتن رمان صبر ایوب می خواهد " ؛ ــــــــــــ ؛ آدینه ؛ ش 50 و 51 ، مهر 1379 .
5." نوگرایی در ادبیات داستانی " ؛ تقی زاده ، صفدر ؛ کارنامه ؛ ش 12 ، مرداد 1379 .
6.هم خوانی کاتبان ؛ سناپور ، حسین ( گردآورنده ) ؛ تهران ، نشر دیگر ؛ اول ، 1380 .
7." هوشنگ گلشیری به روایت خود " ؛ گلشیری ، هوشنگ ؛ کلک ؛ ش 113 ، مرداد 1379 .

/ 0 نظر / 32 بازدید